اصول جامع و نوین پرورش طیور

تفاوت دو جنس در سن بلوغ با توجه به رنگ و اندازه جثه و برخی خصوصیات ظاهری و همچنین بررسی مقعد امکان پذیر است اما در برخی نژاد، نظیر نوع مهاجر حتی جوجه های یک روزه نیز از روی رنگ بدن تشخیص جنسیت می شوند.
غاز های نر اغلب وحشی و جنگ جو هستند و به پرندگان دیگر و حتی انسان حمله می کنند.

غاز نر دارای صدایی بلند است در حالی که غاز ماده دارای صدای بم است. گردن غاز نر بلند تر از غاز ماده بوده و حجیم تر می باشد. طول عمر غاز ها به 25 تا 32 سال می رسد. سن بلوغ جنسی در غاز حدود یکسالگی است و از ابتدای سال دوم غاز های ماده شروع به تخم گذاری می کنند. وزن تخم غاز با توجه به سن و نژاد آن بین 120 تا 200 گرم متغیر است. پوسته تخم به رنگ سفید یا کرم روشن بوده و ظاهر آن اندکی کشیده است.

۲- جوجه کشی طبیعی
غاز ها در طبیعت به صورت گله های بزرگ و در کنار آبگیر ها و دریاچه ها زندگی می کنند. تخم گذاری در غاز ها اوایل پاییز شروع می شود. با شروع فصل تولید مثل و جفت گیری تخم گذاری در غاز ها آغاز می شود. غاز ماده 3 روز بعد از اولین جفت گیری تخم بارور تولید می کند و با یک بار جفت گیری می تواند تا 6 روز تخم بارور تولید نماید.
پس از جفت گیری غاز ماده علاقه عجیبی به ساختن لانه برای تخم گذاری دارد و با جمع آوری کاه و کلش بستر نرمی در کف آشیانه فراهم می کندلانه تخم گذاری ممکن است انفرادی یا دسته جمعی باشد. لانه ها معمولا در کنار نیزار ها و علف زار های اطراف آبگیر ساخته می شوند. تعداد تخم های گذاشته شده غاز اندک است. اگرچه غاز های نژاد آسیایی نسبت به نژاد اروپایی تولید تخم بیشتری دارند، اما در بیشتر نژاد های تخم گذارده شده در سال به بیش از 30 تا 50 عدد نمی رسد. با این وجود در جوجه کشی طبیعی هر غاز ماده بر روی 12 تا 15 عدد تخم می خوابد. تخم ها اغلب در ساعات صبح گذاشته می شوند. مدت جوجه کشی در نژاد های کوچک از 28 تا 30 روز و در نژاد های بزرگ مانند نژاد کانادایی بین 34 تا 35 روز است. درصد جوجه در آوری تخم ها غاز بین 60 تا 70 درصد است.

3- تشکیل گله مولد به منظور جوجه کشی مصنوعی
برای تشکیل گله مولد غاز باید غاز های نژاد تخم گذار را مد نظر قرار داد و بهترین آن ها را از نظر وزن و تعداد تخم و سلامت بدن و بنیه انتخب نمود. معمولا غاز هایی را انتخاب می کنند که دارای وزن متوسط هستند. در بعضی مواقع، انتخاب غاز ها به عنوان گله های مادری ممکن است بر اساس وزن و یا تعداد تولید تخم صورت پذیرد. اگر بر اساس وزن سنجیده شوند، آن گاه باید وزن تمام ماده های انتخاب شده کمتر از میانگین وزن ماده های گله و وزن تمام نر های انتخابی 10 تا 20 درصد سنگین تر از وزن متوسط نر های گله باشد.
اگر تعداد تخم ها ملاک باشد، غاز های نر و ماده باید به صورت انفرادی انتخاب شوند و از گله هایی باشند که در دومین و یا چندمین سال تخم گذاری قرار دارند، و رکورد تولید مادرانشان در دسترس باشد. در گله های مادر، انتخاب نر ها و ماده ها بسیار مهم است. این کار معمولا 2 تا 3 ماه قبل از شروع تخم گذاری صورت می گیرد.

در انتخاب گله مادر باید روابط جنسی هر غاز معلوم باشد. همچنین بهتر است تمام غاز های مولد به وسیله شماره گذاری تعیین هویت شوند. باید در هنگام تشکیل مولد غاز های سالم و بدون عیب انتخاب شوند که بتواند در گله مادری برای 4 تا 5 سال باقی بمانند. غاز هایی که دارای عیوبی مانند کجی استخوان جناق سینه، چشمان بد فرم، انگشت های پای کج یا نوک بدشکل هستند باید حذف شوند.از چند ماه قبل از جمع آوری تخم جوجه کشی، غاز نر و ماده را برای آمیزش باهم رها می کنند. تشخیص جنسیت در غاز ها به خصوص در غاز های جوان مشکل است. غاز های نر معمولا بزرگ تر و وحشی تر از غاز های ماده هستند و غاز های ماده دارای خویی ملایم و آرام بوده و کم و بیش ترسو به نظر می رسند. غاز های نر اغلب جنگ جو و وحشی بوده و حتی بعضی اوقات بدون هیچ دلیلی به اطفال و پرندگان دیگر حمله می کنند. صدای غاز نر بلند و صدای غاز ماده بم و وحشی است. گردن گاز نر بلند تر از غاز ماده بوده و حجیم تر می باشد. اگر جمع آوری تخم غاز در بهار انجام گیرد باید از پاییز غازهای نر و ماده را در کنار هم قرار داد. معمولاً آمیزش در بین غاز ها در تمام مدت سال انجام می گیرد.
از هر غاز نر برای آمیزش با 1 تا 4 غاز ماده استفاده می شود ولی معمولا اختصاص دادن هر غاز نر برای 2 تا 3 غاز ماده اثر بهتری از نظر جمع آوری تخم جوجه کشی خواهد داشت. معمولاً هر غاز نر جوان را برای دو غاز ماده در نظر می گیرند.
آمیزش غاز ها ممکن است به صورت گله ای و یا آمیزش لانه ای باشد. در آمیزش گله ای تعداد معینی غاز نر را در بین گله غاز های ماده رها می کنند و آمیزش به صورت آزاد در چراگاه صورت می گیرد. معمولاً به این منظور در هر هکتار زمین تا 45 غاز می توان پرورش داد. برای محدود کردن آن ها از نرده هایی با ارتفاع 60 تا 90 سانتی متر استفاده می شود. اگر پرورش جوجه ها در فصول مناسب مانند بهار انجام گیرد، جوجه غاز ها را فقط یک هفته و یا کمی بیشتر در حرارت مصنوعی و تحت شرایط محدود نگهداری می کنند. در روز اول، تغذیه جوجه غاز ها ضرورتی ندارد. از نظر بهداشتی بهتر است در مدت زمان 2 تا 4 هفته جوجه ها را در جای خشک و دور از آب و رطوبت نگهداری کرد تا به خوبی بدن آن ها از پرهای اصلی پوشیده شود. در روش طبیعی معمولاً بعد از 2 تا 4 هفته جوجه غاز ها احتیاج به کمک و مراقبت خاصی ندارند و می توان آن ها را به آسانی با مادرشان به چرا فرستاد.
در پرورش غاز ایجاد گله های مادر قبل از تخم گذاری می تواند باعث ایجاد جنگ و کاهش در میزان عملگرد غاز های ماده و افزایش تلفات شود. در این راستا، توصیه می شودگله های مادر 2 یا 3 ماه قبل از تخم گذاری ایجاد شوند. غاز ها ترجیح می دهند در آب آمیزش کنند. این کار به شرایط عمومی غاز و تمیز ماندن تخم ها کمک می کند.
در بیشتر مواقع لازم است رفتار پرندگان در طول هفته اول زیر نظر گرفته شود. در گله های مولد برای هر 4 ماده 1 نر در نظرگرفته می شود. گله های ماده برای یک دوره 2 یا سه ساله و حداکثر 4 ساله نگهداری می شوند. به همین دلیل می توان در هر سال 25 درصد جایگزینی انجام داد. در نژاد های سنگین ممکن است به ازای هر غاز نر 5 غاز ماده نگهداری شود. در مورد نر ها در گله لازم است که این کار در یک زمان و حداقل دو ماه قبل از شروع فصل آمیزش انجام شود. در صورت لزوم باید گله غاز های نر، به دو گله نر های قدیمی و نر های جدید تبدیل شوند. اسپرم هر ۳ روز در نر ها ذخیره می شود و آن اسپرم ذخیره شده برای بارور کردن 12 غاز ماده کافی است. تخم های پرنده ماده 3 روز بعد از ورود اسپرم بارور شده و غاز ها می توانند تا 6 روز بعد از آمیزش تخم بارور تولید کنند. مدیریت و تغذیه گله های مادر از اهمیت بالایی برخوردار است، و با نرخ زاد و ولد، تعداد تخم، درصد باروری، درصد جوجه کشی و متعاقب آن میزان تولید جوجه رابطه مستقیم دارد.
در غاز ها، بر خلاف دیگر ماکیان، می توان با برنامه نور دهی مصنوعی، دوره تخم گذاری را طولانی تر نمود و حتی می توان دوره تخم گذاری طبیعی را تغییر داد. برنامه نوری نقش مهمی در نگهداری گله های مادر دارد، زیرا غاز ها به طور فصلی آمیزش می کنند. و فعالیت تولید مثلی آن ها با افزایش طول مدت روز افزایش پیدا می کند. به طور مثال در نیم کره شمالی با نور طبیعی عتولید مثل غازها از اواسط زمستان تا اوایل یا اواسط بهار انجام می گیرد و در نیم کره جنوبی تولید مثل در فصل تابستان شروع می شود. همچنین در مناطق استوایی یا نیمه استوایی، به دلیلاین که اختلاف زمانی روز و شب کم است، در دوره تخم گذاری غاز ها نیز نوسانات کمتری وجود دارد.
اکثر پرورش دهندگان، به ویژه در کشور های توسعه یافته، برای افزایش تخم گذاری در غازها همانند دیگر ماکیان از برنامه نور دهی مصنوعی بهره می گیرند. در مناطق معتدل نیم کره شمالی بعد از شروع تخم گذاری تعداد کل تخم ها را با افزایش زمان تخم گذاری بالا می برند. برای این کار پرنده را در هر بعد از ظهر در یک ساختمان تاریک حبس و در ابتدای صبح آن ها را آزاد می کنند و به این ترتیب 25 هفته بعد از شروع تخم گذاری غاز ها را در هر شبانه روز 15 ساعت در تاریکی نگهداری میکنند. اما این برنامه نوری در کشور های استوایی که 10 تا 12 ساعت در روز روشنایی دارد انجام نمی شود.
به پرورش دهندگان توصیه می شود 12 هفته قبل از شروع تخم گذاری میزان نوردهی به غاز ها از 7 ساعت شروع شده و بعد از 8 هفته میزان نوردهی به ازای هر روز 5/0 تا 1 ساعت افزایش یابد تا به 10 ساعت نوردهی در روز برسد. در این صورت تقریبا پس از 4 هفته غاز ها شروع به تخم گذاری می کنند. همچنین برنامه نوردهی برای غاز ها در فضای باز را می توان از طریق نور طبیعی انجام داد. به این ترتیب که در هنگام نوردهی غاز هارا به بیرون از سالن انتقال داد و در زمان تاریکی ان ها را در درون سالن نگهداری کرد. با اجرای برنا مه نوردهی در گله غاز ها می توان تخم گذاری را به دو مرتبه در سال افزایش داد.
در غاز ها می توان از طریق تلقیح مصنوعی تخم بار دار به دست آورد. اگر این کار به خوبی انجام شود، میزان بار وری بسیار بالاتر از آمیزش طبیعی خواهد بود. اما این روش به چند دلیل در مورد غازکمتر مورد استفاده قرار می گیرد. استفاده از این روش به نیروی کار و زمان زیادی نیاز دارد (برای اسپرم گیری و تلقیح مصنوعی به دو نفر کارگر نیاز داریم). اسپرم تولیدی از هر غاز نر به طور مبوسط 3/0 میلی لییتر حجم ددارد و 150 میلیون اسپرماتوزا در هر انزال وجود دارد و عادت پذیری غاز های نر به تولید اسپرم مشکل است. غاز های ماده باید دو بار در هفته تلقیح مصنوعی شوند تا میزان باروری آن ها افزایش یابد ولی به طور کلی احتمال آمیزش فامیلی وجود دارد و همچنین تعداد نر های موجود در گله کم باشد، می توان از تلقیح مصنوعی استفاده کرد.
تلقیح مصنوعی با انتخاب اسپرم شروع می شود. برای بالا بردن میزان کمیت و کیفیت اسپرم می توان غاز های نر را در لانه های انفرادی نگهداری کرد. فضای مناسب لانه برای هر غاز نر 2 متر مربع است. برای به دست آوردن اسپرم پاک و تمیز باید 12 ساعت قبل از اسپرم گیری، غذای غاز ها را قطع نمود و غاز ها را 1 یا 2 بار در طول چند روز مانده به اسپرم گیری تمرین داد.

نحوه اسپرم گیری به شرح ذیل است:
شخص اسپرم گیرنده، به حالت نشسته، غاز را بین دو پای خود نگه داشته، سپس با یک دست پشت غاز را به سمت دم آن لمس کرده و با دست دیگر زیر شکم غاز نر را لمس می کند تا غاز تحریک شود. سپس اپراتور در یک زمان مشخص با انگشت شست و انگشت اشاره دست راست برای تحریک نمودن غاز شروع به ماساژ استخوان شرمگاهی می کند تا آلت جنسی نر بیرون بیاید. در این حالت، در صورت وجود، اسپرم تولید و انزال صورت می گیرد. همچنین شخص دومی نیاز است تا اسپرم را در ظرف مناسبی جمع آوری نماید. باید توجه داشت که غاز های نری که اسپرم گیری شده اند تمایل بیشتری برای تولید اسپرم در دفعات بعد و فصول دیگر پرورش نسبت به غاز های جوانی دارند که اولین فصل آمیزش آن ها است. اسپرم ها را می توان 2 تا 3 بار در هفته از غاز های نر جمع آوری نمود. زمانی که غاز ماده برای تلقیح آماده شد، آویداکت آن مانند مرغ یا بوقلمون مشخص نیست. برای تلقیح حیوان ماده، یک نفر، غاز را در بین پا هایش به حالت افقی نگه داشته، سر غاز را به طرف خود گرفته و در زیر بازوی راست قرار می دهد. نفر دوم با استفاده از انگشت دست چپ محل ورود اویداکت را لمس کرده و بعد از پیدا کردن آن سرنگ حاوی اسپرم را وارد نموده، با انگشت دست چپ آن را به داخل اویداکت هدایت نموده و سپس اسپرم را تزریق می کند. غاز های ماده باید 2 مرتبه در هفته با 20 میلیون اسپرماتوزآ در هر بار تلقیح شوند. لازم به ذکر است که غاز های نر از لحاظ انزال و تعداد اسپرماتوزآ در هر انزال اختلاف زیادی با هم دارند و به طور میانگین، حجمی بربر 3/0 میلی لیتر و 150 میلیون اسپرماتوزآ در هر انزال به دست می آید. توصیه می شود قبل از انجام تلقیح مصنوعی منی به دست آمده را با لوازم و تجهیزات مناسب رقیق کنند. می توان آن را تا دمای 4 درجه سانتی گراد، و بیشتر از 6 روز در سرد خانه نگهداری کرد.

۴- جمع آوری و نگهداری تخم در گله مولد
تخم گذاری در غاز ها در اول پاییز شروع می شود. در پرورش غاز از سال دوم برای جوجه کشی، تخم جمع آوری می شود ولی تجربه نشان داده است که غاز ها در این سن به خوبی به بلوغ نمی رسند و نتایج حاصل از نظر نطفه داری و جوجه در آوری خوب نیست. از این رو بهتر است جمع آوری تخم های جوجه کشی در سال سوم صورت گیرد. غاز های ماده را می توان 8 تا 10 سال و غاز های نر را 6 تا 7 سال نگهداری کرد. در رابطه با میزان تخم گذاری غاز ها باید توجه داشت که تعداد تخم های تولید شده توسط هر غاز نسبت به مرغان تخم گذار بسیار پایین است.اگرچه غاز های آسیایی نسبت به نژاد اروپایی تولید تخم بیشتری دارند، اما در بیشتر نژاد ها تعداد تخم های تولید شده در سال، حتی اگر میریت و تغذیه گله هم خوب باشد، بیشتر از 50 تا 100 عدد نمی باشد.
برای هر 5 تا 6 غاز یک لانه تخم گذاری کافی است. لانه تخم گذاری ممکن است انفرادی یا دسته جمعی باشد. در کف آشیانه می توان تراشه چوب ریخت و لانه های تخم گذاری را در داخل جایگاه و یا در جای شر پوشیده ای در محل چراگاه غاز ها قرار داد. جایگاه تخم گذاری باید در حد امکان در سطح زمین قرار گرفته و کاملا نرم و صاف باشد. تخم غاز را باید روزانه جمع آوری نمود و آن را در جای سرد قرار داد. در فصل تخم گذاری غاز ها معمولاً هر دو روز یک بار تخم می گذارند و پس از گذشت 10 تا 12 روز، چند روزی استراحت می کنند و سپس دوباره تخم گذاری شروع می شود. میزان تخم گذاری در اغلب نژاد های غاز کم است. در نژاد های تولوز و مصری تعداد تخم، کمی بیشتر از نژاد های دیگر است. تخم غاز حجیم بوده و دو انتهایش کشیده و رنگ آن سفید می باشد.

۵- چیدن تخم ها در دستگاه ستر
دوره انکوباسیون در غاز 30 روز است. در 27 روز اول دوره جوج کشی تخم ها در ستر چیده شده و ضمن تامین دما و رطوبت کافی در دستگاه ستر تخم ها را روزانه خنک و مرطوب می کنند. در اکثر مواقع ثابت شده است که این کار اثر بسیار مثبتی در تعداد کل جوجه غاز های تولیدی دارد. در شرایط طبیعی نیز مرغان آبی هر روز لانه های خود را با پاهای خیسشان مرطوب می کنند.
در جوجه کشی غاز ها می توان از دو نوع انکوباتور استفاده نمود:
• دستگاه Forced-air: دستگاه اتوماتیک و بزرگ که معمولاً برای جوجه کشی های بزرگ استفاده مشی شوند.
• دستگاه Still-air: دستگاهی نیمه اتوماتیک یا دستی که معمولاً برای جوجه کشی های کوچک استفاده می شود.

جوجه کشی با دستگاه FORSWD-AIR (اتوماتیک)
در دستگاه جوجه کشی Forced-air تخم ها را به مدت 27 روز در ستر نگهداری کرده و سپس آن ها را به هچر انتقال می دهند. درجه حرارت ستر باید 7/37 درجه سانتی گراد و دارای رطوبت نسبی 50 تا 55 درصد باشد. تخم ها باید به حالت افقی در سینی انکوباتور گذاشته شوند، هر دو ساعت یک بار 180 درجه باید چرخانده شوند.
تخم ها را در دستگاه انکوباتور به مدت 15 دقیقه (از روز چهارم تا روز بیستو هفتم) به وسیله باز نمودن درب ستر خنک کرده و پس از اتمام مدت خنک شدن تخم ها، آن ها را با آب و ترجیها با محلول ضد باکتریایی اسپری می کنند. دمای آب باید بین 20 تا 25 درجه سانتی گراد باشد.

جوجه کشی با دستگاه Still-air (غیر اتوماتیک وسنتی)
جوجه کشی با دستگاه still-air زمانی کاربرد دارد که تعداد تخم ها کم باشد. این نوع جوجه کشی ها معمولاً کوچکتر از جوجه کشی های Forced-air هستند و به طور معمول بین 10 تا 100 عدد تخم غاز در هر مرحله در آن نگهداری می شود. رطوبت آن با یک یا چند ظرف که در زیر تخم ها قرار دارد تامین می گردد. این ظروف باید پر از آب تمیز باشد تا رطوبت مور نظر تامین شود. آب و ظروف محتوی آب باید عاری از گرد و غبار و آلودگی باشند، زیرا آلودگی و گرد و غباری که در سطح آب می نشیند میزان تبخیر آن را کاهش داده و در نتیجه سطح رطوبت در جوجه کشی پایین می آید و درصد جوجه در آوری کاهش می یابد. بر خلاف جوجه کشی های Forced-air که بیشتر تنظیماتش از جمله سرعت هواکش و گردش تخم ها اتوماتیک و برقی است، در بسیاری از مدل های Still-air نیازی به برق نیست و در عوض به روش های دیگری اداره می شود. این دستگه ها هواکش یا مکانیسم چرخش تخم ندارند. گرمای مورد نیاز در انکوبورهای Still-air به وسیله کاه یا پوسته برنج و یا موادی از این قبیل تنظیم می شود. هنوز در بعضی کشور ها از جوجه کشی های Still-air که به صورت سنتی از خاک رس و آجر ساخته شده اند، استفاده می شود. در کشور هایی مانند مصر از نفت سفید، گاز طبیعی یا جریان الکتریسیته استفاده و دمای جوجه کشی را با دماسنج کنترل می کنند. دمای پیشنهادی دز ستر و هچر و جوجه کشی های Still-air،ء ۴/۳۹ درجه سانتی گراد است که نسبت به دمای forced-air بیشتر است.
به لحاظ این که در جوجه کشی های Still-air چزخش اتوماتیک وجود ندارد، باید تخم ها را از یک طرف علامت گذاری کرد تا هنگام چرخاندن مشخص شود. آن ها را باید هر 4 تا 6 ساعت یک بار و در روز به اندازه 180 درجه چرخاند. تخم ها را اولین دفعه در ساعات ابتدایی صبح و آخرین دفعه در آخرین ساعات شب می چرخانند.
همه تخم ها در روز هفتم باید بازرسی شوند تا آن هایی که نابارور هستند و یا دارای جنین مرده می باشند شناسایی و حذف گردند.
در جوجه کشی های Still-air تخم ها را ممکن است در چند نوبت در یک یا چند هفته در دستگاه قرار دهند، به همین دلیل، در هنگام ورود هر گروه از تخم ها باید با استفاده از قلم روی هر یک علامت گذاری کرد تا تخم ها و جوجه های غاری که در هر هفته از تخم خارج می شوند، مشخص باشند. در نتیجه بهتر است که از یک فضای مورد نیاز در هچر باید 25 درصد فضای کل مورد نیاز ستر باشد. برای این که بهترین نتایج از جوجه کشی مصنوعی غاز ها به دست آید بهتر است تخم ها را هر هفته یک بار و هر بار حداقل یک دقیقه در آب ولرم فرو برد.

6- کندلینگ (نور بینی تخم ها)
در جوجه کشی غاز و در روز هفتم، با استفاده از تابش نور طبیعی یا مصنوعی بر روی تخم ها، وضعیت جنین مشخص می شود.
از این طریق تخم های نا بارور و جنین مرده شناسایی شده، و از دیگر تخم ها جدا می شوند. وجود یک حلقه صورتی رنگ و یا محتوی شفاف تخم نشان دهنده ی جنین مرده یا عدم وجود جنین در تخم است. جنین زنده در تخم به صورت یک لکه تیره در قسمتی از تخم مشاهده شده که با چرخش تخم همراه زرده می چرخد. کندلینگ ممکن است در پایان هفته دوم یا سوم نیز انجام شود تا تخم های جنین مرده از بقیه جدا شوند.

7- چیدن تخم ها در دستگاه هچر
از روز 27 تا 30 روزگی تخم ها را از ستر به هچر منتقل می کنند. در این مقطع نیز می توان برای آخرین بار تخم های جنین مرده و نابارور را از دیگر تخم ها جدا کرد. در هچر نیازی به خنک کردن و مرطوب نمودن تخم ها نیست. دمای مناسب تخم ها در هچر 5/37 درجه سانتی گراد و رطوبت نسبی 75 درصد است. همچنین تخم ها در هچر نیاز به چرخش ندارند. شروع جوجه در آوری در روز سی ام است. در این زمان درب های تهویه در هچر را به صورت کامل باز می کنند تا اجازه دهند جوجه غاز ها کاملا خشک شوند.
تخم ها را در حالی که انتهای پهن آن ها رو به بالا است در سبد های هچر می چینند تا جوجه ها هنگام خروج از تخم با مشکلی مواجه نشوند. خروج کامل جوجه ها از تخم ممکن است از 24 تا 36 ساعت به طول انجامد. توصیه می شود به جوجه ها برای خروج از تخم کمک نکنند تا خود آن ها در زمان مقرر از تخم خارج شوند.
جوجه غاز ها بیش از این که سر از تخم بیرون آورند، کیسه زرده را کاملا می بلعند. این کار به آن ها امکان می دهد تا 24 ساعت بدون آب و غذا زنده بمانند، لذا توصیه می شود که بلافاصله بعد از هچ آب و غذا در اختیار جوجه غاز ها قرار نگیرد. هنگامی که تمام جوجه ها از تخم خارج شدند (معمولاً 36 تا 48 ساعت پس از خروج اولین جوجه از تخم) می توان جوجه ها را از هچر خارج نمود. این کار باید زمانی انجام شود که هنوز 5 تا 10 درصد بدن جوجه غاز ها مرطوب است. تخم هایی که نیاز به کمک دارند یا هنوز هچ نشده اند باید در پایان هچ شکسته شده و مورد بازبینی قرار گیرند. شکستن پوسته باید به صورت تدریجی انجام شده و ابتدا با ایجاد یک سوراخ کوچک در قسمتی از پوسته از وجود جنین زنده در آن اطمینان حاصل نمود.

8- عملیات بعد از جوجه کشی
جوجه غاز ها برای تعیین جنسیت و واکسسیناسیون بعد از هچر در سبد های مخصوص یا سینی هچر قرار گرفته و در یک اتاق بهداشتی گرم و نسبتا مرطوب مورد تیمار قرار می گیرند. دمای اتاق باید بین 24 تا 28 درجه و رطوبت آن حدود 75 درصد باشد. جوجه ها بر روی میز های سیار و چند منظوره قرار گرفته و ضمن جدا کردن جوجه های ناقص و حذفی آن ها را شمارش می کنند. تعیین جنسیت در جوجه غاز ها همانند مرغ از طریق بررسی مقعد امکان پذیر است.

در این روش با سروته نگه داشتن جوجه ها و فشار به ناحیه شکم داخل کلوآک گیرنده را بررسی کرده و با مشاهده زائده تناسلی جنس نر جوجه غاز ها را تعیین جنسیت می کنند. در برخی نژاد ها نظیر نژاد پیلگریم رنگ جوجه غاز های یک روزه مشخصه مناسبی برای تعیین جنسیت آن هاست.
پس از خروج تخم ها از ستر، دستگاه باید نظافت شده و گاز داده شود. این موارد در مورد دستگاه هچر نیز باید انجام شود. اگر ضد عفونی هچر مناسب و کافی نباشد، آن را باید به خوبی شسته و در معرض اشعه ماورابنفش قرار داد تا کاملا استریل شود. برای ضد عفونی دستگاه با فرمالدئید باید به شیوه ذیل عمل نمود:
ابتدا موتور دستگاه را خاموش کرده و با توجه به حجم دستگاه مقدار کافی پر منگنات پتاسیم در آن قرار داد. معمولاً شرکت سازنده مقدار لازم را در بروشور های تجاری اعلام می کنند. معمولاً به ازای هر متر مکعب از دستگاه 35 میلی لیتر فرمالین و 25 گرم پرمنگنات کافی است. سپس باید فرمالین را به آرامی روی پرمنگنات ریخته و درب ماشین جوجه کشی را بست. در حالی که درب های دستگاه بسته است باید دستگاه را برای 10 تا 15 دقیقه فعال نمود تا در شرایط دمای نرمال و رطوبت حداکثر کار کند. سپس دستگاه را خاموش کرده و تمام درب ها را باز می کنند تا بخار فرمالدئید به تدریج از دستگاه خارج شود. در این شرایط باید سیستم نهویه سالن نگهداری دستگاه ها نیز فعال شده و هوای آلوده به خارج از سالن منتقل شود.