طراحی و اجرای یک برنامهء پاکسازی و گندزدایی (ضدعفونی) مناسب و موثر گام نخست در هر برنامه امنیت زیستی محسوب می شود که هدف از انجام آن به حداقل رسانیدن تمامی ریزاندامگان (عوامل) بیماریزا ( باکتری، ویروس، قارچ و انگل ها ) و ناقلین آنها (حشرات و جوندگان) در محیط است تا اثر آنها بر روی سلامت و عملکرد گلهء بعدی به کمترین میزان ممکن برسد.

برنامهء مذکور باید پس از پایان هر دورهء پرورش و تخلیه پرندگان و پیش از اقدام به جوجه ریزی بعدی انجام پذیرد. این برنامه باید بخوبی طراحی شده و گامه های (مراحل) آن به ترتیب، با دقت و بطورکامل به اجرا درآید. اغلب مرغداران از لزوم انجام چنین برنامه ای آگاهند اما در بیشتر موارد به دلیل کاهش دادن هزینه ها و یا عدم توجه به جزئیات اجرای برنامه به نتایج مطلوب دست نمی یابند. این برنامه در نگاهی اجمالی شامل مراحل ذیل می باشد :

منحنی رشد میکروبی

الف – حفاظت فردی

همه افرادی که در اجرای برنامه نقش دارند باید آموزش دیده و کاملا" مراقب اجرای نکات ایمنی فردی باشند؛ استفاده از لباس کار مناسب، چکمه، دستکش و صورتک (ماسک) ضروری است.

 

ب –  مبارزه با حشرات (سم پاشی)

حشرات ناقلین بسیار مهم بیماری ها هستند و باید بلافاصله پس از بیرون بردن پرندگان از آشیانه و پیش از جابجا و مخفی شدن آنها در درزها و منافذ موجود که به محض سرد شدن آشیانه آغاز می شود، و در حالیکه هنوز آشیانه گرم است باید بستر، همه لوازم و تمامی سطوح موجود را با حشره کش مناسب و بر طبق دستور سازندهء آن افشانه نمود.در مرغداری هایی که آلودگی به حشرات زیاد است پیش از گندزدایی باید یکبار دیگر سم پاشی را تکرار نمود.

   

ج -پاكسازي و تميزكردن آلودگي هاي دورهء قبل

پاکسازی یعنی برداشت فیزیکی مواد آلی ( کود، پر، دان و لاشه پرندگان تلف شده ) است و پر زحمت ترین و دست گیرترین مرحله آماده سازی محسوب می گردد. ریزاندامگان بیماریزا اغلب توسط مواد آلی یاد شده و در نتیجه موادگندزدا فقط برروی لایه سطحی اثر نموده و بخش عمده ای از ریزاندامگان همچنان در محیط باقی می مانند. به همین جهت پیش از عمل گندازیی باید تمامی سطوح کاملا" تمیز شود که در صورت اجرای صحیح آن میزان آلودگی ها به میزان قابل توجهی کاهش می یابد و شامل مراحل ذیل می باشد:

 

گامه 1- خارج کردن تجهیزات

كلیه تجهیزات و لوازم متحرک از قبیل دانخوری، آبخوری، پره هواکش، لامپ و ... از سالن ها خارج و جهت شستشو و ضدعفونی به محوطه خارج از سالن منتقل شود .

گامه 2- تخلیهء بستر

تخلیه بستر حاصل از دورهء قبل و حمل و نقل آن با رعایت موازین قانونی به خارج از محوطه واحد مرغداری.

گامه 3- غبار روبی

غبار روبی آشیانه ها باید از سقف آغاز و سپس به دیوارها، روی ستون ها، تهويه ها( هواده و هواکش ها)، کانالهای هیتر، درون سرپیچ لامپ ها، كابل ها، لوله هاي سيستم آبخوري و هر وسيلهء ثابتي كه در سالن وجود دارد تعمیم داد. الکتروموتور تهویه ها را باید با دمنده هوا تمیز نمود و توسط نایلون پوشاند. انبارها و محوطه مرغداری را از بقایای كود، پر، لاشه و سایر بقایای آلودكننده از دورهء قبل پاک نمود.

گامه 4- خیساندن

ابتدا باید برق آشیانه را قطع نمود. افشانه (اسپری) نمودن محلول آب (ترجیحا" استفاده از آب بالای 82 درجه سانتی گراد ) و یک شویندهء مناسب (دترجنت) بر روی كلیه قسمتهای قابل شستشو سالن ها از قبیل سقف، كف، سطوح داخلی و خارجی دیوارهای سالن، پشت بام و سایر تاسیسات واحد پرورشی (كارخانه تهیه دان – انبار ها – دفتر كار – اتاق نگهبانی و ...).

کلیهء سطوح واحد پرورشی دارای منافذ و درزهایی هستند که آب با توجه به کشش سطحی خود به توانایی نفوذ به درون آنها را ندارد.

استفاده از يك شوينده مناسب موجب کاهش كشش سطحي آب و در نتيجه ورود آب به منافذ، حل نمودن آلودگی ها و مواد آلی و خروج آنها مي گردد.

گامه 5- شستشو

 با استفاده از افشانه آب با فشار آبی در حدود 500-800  PSIاز سقف تا كف برای پاک نمودن کامل اثرات شوینده از سطوح.

مواد شوینده بر روی عملکرد مواد ضدعفونی کننده، اثرات منفی بجای گذاشته و موجب کاهش اثر و یا حتی از بین رفتن فعالیت مواد موءثره ضدعفونی می گردند.

مرحله خشک نمودن محیط بلافاصله بعد از شستشو باید بسرعت انجام گیرد زیرا درغیر اینصورت رطوبت اضافی موجب افزایش تعداد میکروب ها به مقادیر قبل از پاکسازی می گردد.

گامه 6- تعمیرات و نگهداری

 بازسازی منافذ موجود در کف و دیوارهای سالن، پنجره ها و همچنین برطرف كردن خرابی های موجود در تاسیسات در این مرحله الزامیست .

باید توجه نمود که در پایان عملیات پاکسازی هیچ گونه آلودگی قابل روئیتی بر جای نماند. 

ه: شستشو و ضد عفونی شبكه آبرسانی

آب يكي از مواد مغذي حساس در پرورش ها مي باشد كه توجه اندكي به آن مي شود مگر زمانيكه مشكلی بوجود آورد.  نه تنها پرورش دهندگان بايد نيروي زيادي را براي تهيه مقدار مناسب آن بكار برند، همچنين بايد آنها  از موادي كه درداخل آب وجود دارند براي استفاده بهتر آن در سيستم هاي خنك كننده٬ مصرف بوسيله پرندگان و يا ...  آگاه باشند.  تاثير آب براي هر موجود زنده اي خيلي مهمتر از خوراك مي باشد.

تصوير1 : حالت پرزهاي دستگاه گوارش،24 ساعت بعد از تولد   بدون مصرف آب و غذا

تصوير 2 : حالت پرزهاي دستگاه گوارش،24 ساعت بعد از تولد     بدون مصرف آب و با مصرف غذا

تصوير 3 : حالت پرزهاي دستگاه گوارش،24 ساعت بعد از تولد   با مصرف آب و بدون مصرف غذا

تصوير 4 : حالت پرزهاي دستگاه گوارش،24 ساعت بعد از تولد       با مصرف آب و غذا

كيفيت گله بستگي بسيار به كيفيت و كميت آب داده شده به آن دارد. در گله هاي بزرگ تامين يكنواختي در گله بسيار مهم مي باشد و براي بدست آوردن گله يكنواخت بايد يك برنامه آب و خوراك دهي مناسب داشت. پرورش دهندگان طيور نياز به آب جهت مصرف پرندگان٬ كاهش دماي سالن ( استفاده در سيستم هاي مه پاش و سيستم هاي خنك كننده )٬ نظافت سالن و سهولت انجام اصول بهداشتي دارند. طيور در حالت عادي تقريبا" 6/1 تا 5/2 برابر ميزان خوراك را آب مصرف مي نمايد  كه درحالت استرس اين ميزان افزايش مي يابد. آب يك ماده مغذي در متابوليسم و تغذيه پرنده مي باشد.

بايد در نظر داشت كيفيت پايين آب ( درنتيجه حضور سطوح بالاي عناصر مانند آهن و منگنز ) باعث افزايش آلودگي هاي ميكروبي و تشكيل بيوفيلم می گردد. احتمال تشكيل بيوفيلم ها در سراسر خطوط آبرسانی مي رود كه ميتواند پيشرو و راهبر مشكلات اساسي مانند نشتي نيپل ها ، مسدود كردن نازلهاي مه پاش ها، بالا رفتن رطوبت بستر، كاهش اثر دارو و واكسن، بالا رفتن بار ميكروبي آب، كاهش عملكرد و در نهايت افزايش ضريب تبديل گردد.

بيوفيلم:

تجمع موجودات زنده ميكروسكوپي در محيط هاي آبي و رشد و تكثير آنها

 بر روي سطوح باعث تشكيل يك لايه بيولوژيكي چسبنده مي شود كه

بيوفيلم ناميده مي شود.   

 

 

 

بیوفیلم بهترین محل استقرار و رشد ميكروارگانيسم هاي بيماريزا ست

بر اساس عناصر به دام افتاده، لایه لزج  اشکال متفاوتی را به خود میگیرد:

عناصری مانند کلسیم موجب گچی و سفید شدن، یون های منگنز و منیزیم آب موجب سبزوکشدار شدن آن که به اشتباه آن را جلبک یا خزه  نامیده می شوند.

 

جهت پيشگيري و بر طرف نمودن اين مشكلات 3 راهكار پيشنهاد داده مي شود:

انجام دوره ای آزمایشات آب  

تعويض مرتب فيلترها

شستشوي مرتب سيستم آبرسانی با استفاده از ضدعفونی کننده های مناسب

 

- يك مادهء ضدعفوني كنندهء موءثرو كارآمد در آب و سيستم آبرساني بايد داراي  ویژگی های ذیل  باشد :

 

طيف اثر گسترده داشته باشد.

قابلیت تولید اکسیژن نوزاد را داشته باشد (جهت از بین بردن ساختار بیوفیلم ها).

داراي عملكردي سريع باشد.

در حضور مواد آلي اثر خود را از دست ندهد.

ميكروارگانيسم ها نسبت به آن مقاوم نباشند.

در حضور آب سخت اثر و فعاليت خود را از دست ندهد.

سميت و عوارض جانبي و ... نداشته باشد.

اثرخورندگي بر وسايل و سطوح سیستم آبرسانی حداقل باشد.

در دما و PH هاي متفاوت داراي اثر و فعاليت باشد.

سازگار با طبیعت بوده و قابل بازیافت باشد.

نحوهء استفاده از آن راحت بوده و بدون بو باشد.

قيمت آن مناسب و استفاده از آن اقتصادي باشد.

  انواع ضدعفونی كننده های آب

     ترکیبات اسیدی     هالوژنها           ترکیبات اکسید کننده            مواد ضدعفونی کننده ترکیبی

تركيبات اسيدي:

اسيد به تنهايي باعث كنده شدن رسوبات كلسيمي و انسداد سيستم آبرساني مي شود و بدليل نداشتن اكسيژن نوزاد اثری بر روي بيوفيلم ندارد.

پراسيتيك اسيد قدرت خورندگي بالاتري نسبت به كلر دارد به همين دليل نمي تواند بيش از 4 ساعت در سيستم باقي بماند و اين زمان مناسبي براي از بين بردن بيوفيلم  نمي باشد.

درابتداي سيستم آبرساني سريع واكنش انجام داده و قبل از رسیدن به انتهاي سيستم، خنثي مي شود. بنابراين آلودگي انتهاي سيستم را برطرف نمي نمايد.

هالوژنها :

کلر

اگرمقدار آن در آب بیشتر از 300 میلی گرم / لیتر باشد باعث تغيير بو و مزة آب ميشود

در غلظت بالا اثر خورندگي بر سیستم آبرسانی دارد.

- در برخورد با مواد آلي   به سرعت اثر خود را از دست داده و توليد تركيبات سرطان زا (AOX) مي كند.

بدليل نداشتن اكسيژن نوزاد بر روي بيوفيلم  اثری ندارد.

درابتداي سيستم آبرساني سريع واكنش انجام داده و قبل از اينكه به انتهاي سيستم برسد خنثي مي شود ( در صورت استفاده از كلر بايد نمونه گيري آب از انتهاي سيستم آبرسانی انجام شود.).

بدلیل عدم تاثیر بر بیوفیلم، فقط باکتری های آزاد را از بین می برد و بر باکتری های موجود در بیوفیلم ها موثر واقع نمی شود.

ترکیبات اکسید کننده :

پراکسید هیدروژن نرمال (دو نوع در بازار موجود است)

 H202                          50%                    

 H202                         35%                    

 ماده موثره آن بلافاصله از بین می رود. به دلیل زمان کم تماس، آلودگی باقی می ماند. ( زيرا آب اكسيژنه به تنهايي به دليل آزاد نمودن سريع اكسيژن فقط قسمتهاي ابتدايي سيستم را پاكسازي مي كند.)  میکرو ارگانیسم ها بزودی دوباره فعال می شوند.( به دليل از بين بردن باكتري هاي بي هوازي باعث رشد لگاريتمي باكتري هاي هوازي مانند سالمونلا مي شود)  

ضدعفونی کننده های ترکیبی  : 

محققان به دلیل ضعف و مشکلات ضدعفونی های تک، روبه تولید ضدعفونی های ترکیبی نهادند.

هیدروژن پراکسید به همراه پراستیک اسید

بسیار خورنده (خورندگي آن از كلر بيشتر است)

قبل از ۴ ساعت باید از سیستم خارج شود

نمی تواند در مدت ۴ ساعت موثر باشد

آلودگی را باقی می گذارد

آلودگی باقیمانده، بستری برای رشد میکرو ارگانیسم های بیماریزا است

هیدروژن پراکسید به همراه ملح  یا یون نقره

بدلیل داشتن نقره که خود یک عنصر ضدعفونی کننده نیز می باشد، موجب آزاد سازی تدریجی اکسیژن نوزاد آب اکسیژنه و تاثیر موثر آن بر بیوفیلم می گردد.

پراکسید هیدروژن و نقره به آرامی به اکسیژن و آب تجزیه می شود .

میزان نقرةآن باید کمتر و یا درحد توصيه شده توسط  EPA و WHO  باشد که در این صورت فاقد اثر باقيمانده در كبد و كليه است.

بعد از انتخاب یک ضدعفونی مناسب، با توجه به توصیه های تولید کننده محصول  مبنی بر شیوه مصرف ، شستشوی مخازن و سیستم های آبرسانی (بیوفیلم شویی) واحد پرورشی، با دقت انجام داد.

د : مبارزه با جوندگان

جوندگان علاوه بر انتقال عوامل بیماریزا می توانند آسیبهای جدی به عایق بندی ها، سیم های برق و ... وارد نمایند. امروزه در بسیاری از نقاط دنیا برای کنترل و ریشه کنی جوندگان موذی نظیر موش های صحرایی از طعمه های حاوی سموم ضد انعقادی استفاده می شود. زمانی که موش این سموم را بخورد قدرت انعقاد خون در موش از بین می رود و بعلت خونریزی داخلی پس از 3 الی 7 روز از مصرف سم می میرد. باید دقت نمود که موش مرده را از محیط سریعا" خارج نمود. ابتدامحیط فارم را شعله داده و گندزدایی می نماییم، سپس با انتخاب سم مناسب ، محیط را تله گذاری می نماییم.

و- گندزدایی (ضدعفونی) كلیه سطوح (  همهء سيستم ها شامل رطوبت سازها، تهويه ها، سيستم آبرساني، كف، سقف، دیوارها ، پشت بام و ... )

ضدعفوني كننده به ماده ای اطلاق مي شود كه از رشد و تكثير ميكروارگانيسم هاي بيماريزا  روي سطوح جلوگيري كرده و يا موجب نابودي آنها مي شود.

ضدعفونی با افشانه کم فشار از انتهای سالن به سمت جلو انجام می گیرد ( دریچه های تهویه بسته شوند ).

شرایط انتخاب ضدعفوني كننده مناسب:

طيف اثر گسترده داشته باشد.

داراي عملكردي سريع باشد.

در حضور مواد آلي اثر خود را از دست ندهد.

دربرابر شوينده ها پايدار بوده و تداخل عمل نداشته باشد.

ميكروارگانيسم ها نسبت به آن مقاومت ايجاد نكرده باشند.

در حضور آب سخت اثر و فعاليت خود را از دست ندهد.

ميزان سميت آن پايين بوده و عوارضي منفي بر روي پوست، تخم مرغ، دستگاه تنفسي و ... نداشته باشد.

خورندگي جهت وسايل و سطوح نداشته باشد.

در دما و PH هاي متفاوت داراي اثر و فعاليت باشد.

فعاليت خود را در سطوح به مدت طولاني حفظ نمايد تا پس از استفادهء آن آلودگي مجدد رخ ندهد.

برگشت پذيري آن به محيط زيست مناسب باشد.

نحوهء استفاده از آن راحت بوده و در صورت امكان بدون بو باشد.

قيمت آن مناسب و استفاده از آن اقتصادي باشد.

برای گندزدایی باید از ترکیبات مجازی که دارای بیشترین اثر بر روی ریزاندامگان بیماریزا می باشند، استفاده نمود. می بایست در تمامی موارد کاربرد از دستورات سازنده آنها پیروی شود.

در جداول 1 و 2 در مورد گندزداهای رایج توضیحاتی ارائه شده است.

جدول 1 - اثر ضدعفونی کننده ها بر روی عوامل بیماریزا

	باکتری	مایکوپلاسما	ویروس	هاگ قارچها	تخم نماتودها	کوکسیدیا	حساسیت به مواد آلی
حساسیت به مواد آلی	++	+++	+	+	-	-	حساس
آمونیوم چهارتایی	+	++	+/-	+	-	-	حساسیت کم
ترکیبات فنلی	+	++	+/-	+	+	+	حساسیت کم
فرم آلدئید	+	++	+/-	+	-	-	حساسیت کم
پراکسید	+	++	+/-	+	-	-	حساس
ترکیبی	+	++	+/-	+	+	-	حساسیت کم

+++ عملکرد عالی    ++ عملکرد بسیار خوب     + عملکرد خوب    +/- عملکرد محدود (برعلیه برخی ویروس ها)

جدول 2 – فراسنجه های (عوامل) موثر بر عملکر

فراسنجه های اثر گذار	آلدئیدها	ترکیبات آزادکننده کلر	یدوفورها	ترکیبات چهارتایی آمونیوم	ترکیبات فنلی	پراکسیدها
مواد آلی	مهار کننده	مهار کننده	تا حدودی مهار کننده	مهار کننده	مهار کننده جزئی	مهار کننده
دمای پایین	مهار کننده	مهار کننده جزئی	مهار کننده جزئی	مهار کننده	مهار کننده	مهار کننده جزئی
Ph مورد نیاز بیشینهء اثرگذاری	قلیایی	اسیدی	اسیدی	اسیدی	قلیایی/ اسیدی	اسیدی
ماندگاری اثر	بلی	خیر	بلی	خیر	بلی	خیر
تداخل با شوینده ها	رقابتی	بدون رقابت	رقابتی	بدون رقابت	رقابتی	رقابتی

ز : شستشو و ضدعفونی لوازم و تجهیزات

گامه 1- كلیه لوازم و تجهیزات مرغداری از قبیل دانخوری و آبخوری و آنهایی كه قابل شستشو می باشند به خارج از سالن ها منتقل نموده و سپس در آب گرم خیسانده شوند .

گامه 2- لوازم فوق را مجددا با آب گرم و برس شسته و سپس در ماده ضدعفونی كننده موثر  به مدت توصیه شده غوطه ور و ضد عفونی نموده و متعاقبا با آب تمیز آب كشیده شود .

 

ح : پاكسازی و شستشو و ضد عفونی محوطه

گامه 1- سطوح آسفالته و بتونی محوطه مرغداری پس از شستشو سالن ها با آب فشار قوی باید كاملا تمیز شوند .

گامه 2- كلیه سطوح مطرح شده در گامه 1 و همچنین سطوح خاكی و ... باید شعله داده شوند .

گامه 3- ماده ضد عفونی كننده مناسب با توجه به مواد ضدعفونی كننده موثر انتخاب شده، برروی سطوح اعم از آسفالت شده و بتونی و شنی و خاكی اسپری شود .

گامه 4– آهك پاشی سطوح غیر قابل شستشو محوطه مرغداری پس از انتقال لوازم و تجهیزات مرغداری به داخل سالن ها با آب آهك تازه انجام پذیرد.

گامه 5– تامین محلول ضدعفونی در مدخل درب ورودی اداری و سالن ها پس از شستشو و ضد عفونی سالن ها الزامیست .

ط : مرحلهء نهايي ضدعفوني (دود دهي)

1-      استفاده از لباس كار، ماسك و دستكش مناسب در زمان دود دهی ضروری است .  

2-      قبل از شروع باید كلیه پنجره ها و هواكش ها و كلیه نقاطی كه امكان خروج گاز از آنها وجود دارد بسته شوند .

پس از قرار دادن كلیه وسایل و تجهیزات و ملزومات مورد نیاز دوره پرورش در داخل سالن ها نسبت به توزیع بستر مناسب و سالم به نحوی كه در مسیر رفت و آمد قرار نگرفته باشد اقدام و متعاقبا نسبت به گاز دادن اقدام شود .

در موارد دود دادن از ضدعفونی هایی که قابلیت دودهی را داشته باشند به وسیله دستگاه های مه ساز استفاده نموده و یا از ترکیب فرمالین - پرمنگنات استفاده مینمایند.

باید سعی نمود که با انجام صحیح هر مرحله، رشد جمعیت میکروب ها و پاتوژن های بیماریزا همواره در حداقل امکان نگهداری نمود.